نتواند گفت ( 1 ) : الحمد لك . ديگر آن كه : عرب از مغايبه به خطاب آيند ، و از خطاب به غيبت ( 2 ) شوند ، و اين در كلام ايشان بسيار است ، قال اللَّه تعالى : حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ ( 3 ) . . . ، قال الشّاعر : يا لهف نفسي كان جدّة خالد و بياض وجهك للتّراب الأعفر و اين را شواهد بسيار است ، در جاى خود بيايد - بمشيّة اللَّه تعالى و عونه ( 4 ) . و يوم و دين ( 5 ) ، هر دو مجرور است به اضافت . و « يوم » عبارت بود من طلوع الفجر إلى غروب الشّمس ، و قيل : من طلوع الشّمس إلى غروبها . و اين اضافه به معنى « في » است ، چنان كه گويند : فرس ثابت الغدر ، اى ثابت فى الغدر . و « غدر » ، آن خانه‌هاى يربوع باشد كه زير او مجوّف بود ، اسپى كه حاذق باشد ، خويشتن از آن نگاه مىدارد تا پايش را فرو نشود آن را گويند : ثابت الغدر . همچنين آيت را معنى آن است : مالك في يوم الدّين و اين از باب ظرف متّسع است من قولهم : يا سارق اللَّيلة أهل الدّار ، و معنى آن است كه : يا سارق المتاع فى اللَّيلة من أهل الدّار . آيت همچنين است ، معنى اين است : مالك الحكم و الاثر و القضاء في يوم الدّين ، و لكن اتّساع كرد و ظرف را كه مفعول فيه است به جاى مفعول به بنهاد كه فعل را و فاعل را با آن اضافه كنند . امّا « دين » در لغت بر وجوه مختلف آمد : « دين » به معنى جزا بود ، چنان كه عرب گويد ( 6 ) : كما تدين تدان ، اى كما تفعل تجزى ، و اوّل را براى ازدواج دين خواند ، كما قال تعالى : إِنَّا لَمَدِينُونَ ( 7 ) . . . ، اى مجزيّون ، و كما قال لبيد : حصادك يوما ما زرعت و إنّما يدان الفتى يوما كما هو دائن و « دين » ، حساب باشد ، چنان كه خداى تعالى گفت : ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ . . . ( 8 ) ، اى الحساب المستقيم ، [ 14 - ر ] و چنان كه رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - گفت : الكيّس من دان نفسه و عمل لما بعد الموت ، اى حاسب نفسه .

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : كه گويد . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : غياب . ( 3 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 22 . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : ان شاء اللَّه . ( 5 ) . آج ، لب ، يوم و الدّين ، فق : يوم الدّين . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : گويند . ( 7 ) . سورهء صافّات ( 37 ) آيهء 53 . ( 8 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 36 .